کانی پیروکسن (Pyroxene)
چکیده
پیروکسنها گروهی گسترده از کانیهای سیلیکاتی با ساختار زنجیرهای منفرد هستند که نقش اساسی در زمینشناسی پوسته و گوشته زمین ایفا میکنند. اگرچه اغلب پیروکسنها کاربرد جواهری ندارند، برخی اعضای این گروه به دلیل رنگ، شفافیت و ترکیب شیمیایی خاص، در گوهرشناسی علمی و مجموعههای تخصصی مورد توجه قرار گرفتهاند. این مقاله بر اساس منابع معتبر بینالمللی گوهرشناسی و کانیشناسی تهیه شده است.
ساختار بلوری و ترکیب شیمیایی
پیروکسنها در رده اینوسیلیکاتها (Inosilicates) قرار میگیرند و دارای زنجیرههای منفرد تتراهدرال SiO₄ هستند. فرمول عمومی آنها به صورت:
X Y (Si,Al)₂O₆
بیان میشود که در آن X و Y معمولاً کاتیونهایی مانند Ca، Mg، Fe یا Na هستند. این تنوع ترکیبی عامل اصلی گستردگی رنگ و خواص فیزیکی در پیروکسنهاست.
ویژگیهای فیزیکی و نوری
از دیدگاه گوهرشناسی، مهمترین ویژگیهای پیروکسنها عبارتاند از:
- سختی ۵ تا ۶ در مقیاس موس
- جلاء شیشهای تا نیمهفلزی
- دو جهت رخ کامل با زاویه نزدیک به ۹۰ درجه
- ضریب شکست متوسط تا بالا و دوشکستی ضعیف تا متوسط
این زاویه رخ تقریباً قائمه، معیار اصلی تشخیص پیروکسن از آمفیبول در مطالعات میکروسکوپی و آزمایشگاهی است.
انواع مهم با ارزش گوهرشناسی
در میان اعضای این گروه، تنها تعداد محدودی دارای کیفیت جواهری هستند:
دیوپسید (Diopside)
دیوپسید، بهویژه نوع کرومدار آن، با رنگ سبز درخشان و شفافیت مناسب، شناختهشدهترین پیروکسن جواهری است. این گوهر عمدتاً در روسیه، پاکستان و آفریقا یافت میشود.
انستاتیت (Enstatite)
انستاتیت منیزیمدار در نمونههای شفاف و خوشرنگ، گاهی برای تراشهای کلکسیونی استفاده میشود، هرچند به دلیل سختی متوسط، کاربرد آن در جواهرات روزمره محدود است.
جایگاه پیروکسن در بازار گوهرها
بر اساس منابعی مانند GIA و Mindat، پیروکسنها بیشتر اهمیت علمی و آموزشی دارند تا تجاری. با این حال، در سالهای اخیر افزایش علاقه به گوهرهای خاص و کمترشناختهشده، جایگاه دیوپسید کرومی را در طراحی جواهرات مفهومی و طبیعتمحور تقویت کرده است.
نتیجهگیری
پیروکسنها نمونهای شاخص از پیوند زمینشناسی و گوهرشناسی هستند. اگرچه اغلب آنها خارج از بازار لوکس جواهرات قرار میگیرند، اما مطالعه علمی این گروه نقش مهمی در درک فرآیندهای زمینزاد و تنوع کانیهای زینتی ایفا میکند.